De Heilige Schrift is het gezaghebbend uitgangspunt voor de theologie. Over dat interessante, maar ook belangrijke onderwerp ging het promotieonderzoek en de promotie van ds. C.J. Meeuse. Op vrijdagmiddag 28 juni 2024 promoveerde de 78-jarige predikant aan de Theologische Universiteit Apeldoorn (TUA). De titel van zijn proefschrift is: De bestrijding van het cartesianisme door Jacobus Koelman. Meeuse diende eerder als predikant in de Gereformeerde Gemeenten bij verschillende gemeenten. Hij heeft al veel geschreven. Zo publiceerde hij de kerkgeschiedenismethode Van geslacht tot geslacht. Hij publiceerde een aantal gedichtenbundels, een Psalmberijming, een studie over de toekomstverwachting van de Nadere Reformatie en een aantal kerkhistorische artikelen in het Documentatieblad Nadere Reformatie en de Encyclopedie Nadere Reformatie.
Het proefschrift
De website van de TUA geeft de volgende informatie over dit proefschrift: “In de zeventiende eeuw kwam er door het cartesianisme een fundamentele aanval op de scholastieke filosofie. Het door Descartes uitgedachte denksysteem wilde afrekenen met de autoriteit van Griekse filosofen, kerkvaders en de Bijbel, en de ratio tot norm voor waarheidsvinding maken. Hoewel men aanvankelijk het gezag van de Bijbel niet wilde aantasten, kwam dit toch ook in het geding. Bijzonder kwam men van de zijde van de Nadere Reformatie hiertegen in het geweer. Onder meer Jakobus Koelman heeft, in navolging van Voetius, dit cartesianisme fel bestreden. Zijn werk was met name gericht tegen Wolzogen, Bekker en Deurhof. Koelman wilde aantonen hoe het cartesianisme tot Schriftkritiek leidde en het werk van de Heilige Geest miskende. Hij zag het als bron van Bekkers poging om het bestaan van duivelen en geesten te loochenen. In zijn bestrijding van Deurhof wilde hij aantonen hoe het tot allerlei fantasierijke ontsporingen in de geloofsleer aanleiding gaf.”
De promotie
De promotie aan het einde van de verdediging van het proefschrift werd verricht door prof. dr. H.J. Selderhuis als promotor. Rector prof. dr. M.J. Kater leidde de vergadering waarbij na de opening de promovendus zijn onderwerp mocht presenteren: de bestrijding van het cartesianisme door Jacobus Koelman. Meeuse interesseerde zich al 55 jaar geleden in het onderwerp. Hij maakte het persoonlijk door te vertellen dat zijn geloof in die tijd bijna schipbreuk moest lijden omdat hij meende dat hij God moest kunnen begrijpen. Hij mocht toen veel steun ontlenen aan Koelmans anticartesiaanse geschriften. Zo leerde hij dat hij God niet meer hoefde te begrijpen, maar op Hem mocht vertrouwen met heel zijn hart en niet op zijn verstand moest leunen (Spr. 3:5).
Daarna kregen de verschillende opponenten het woord. Prof. dr. A.J. Beck (van de Evangelische Theologische Faculteit Leuven) vroeg zich af of Koelman wel recht deed aan de cartesianen die hij bestreed. Ook vroeg hij hoe het zat met de bespreking van eventuele inconsistenties bij Koelman. Meeuse gaf aan dat hij zich geconcentreerd heeft op de bestrijding van het cartesianisme door Koelman. Deze citeerde zijn opponenten eerlijk, veel en uitgebreid, al hield hij daarin zijn eigen doel voor ogen, namelijk om het negatieve van het cartesianisme aan te wijzen. Daarop antwoordde Beck dat met het geven van citaten toch een vertekend beeld gegeven kan worden. Het is een gemiste kans wanneer de bronnen zelf niet geraadpleegd worden en er eventueel tegenbewijs wordt gegeven. Zo zie je niet wat Koelman heeft weggelaten in het citeren van zijn opponent, hoewel het begrijpelijk is dat iemand zich in zijn onderzoek moet beperken.
Vervolgens werd de vraag gesteld hoe uniek het was dat Koelman kritiek uitte op de visie waarbij alleen gedacht wordt aan God als eerste oorzaak met het voorbijgaan aan tweede (menselijke) oorzaken. Voetius noemde dit immers ook al. Volgens Meeuse heeft Koelman op dit punt inderdaad niet iets nieuws gedaan en leefde deze kritiek ook al bij anderen.
Prof. dr. A. Baars vroeg naar het begrip van de Nadere Reformatie omdat Meeuse Koelman typeert als een vertegenwoordiger van deze beweging. Deze vraag stelde hij omdat critici de Nadere Reformatie een anachronistische constructie noemden. Volgens Meeuse is de Nadere Reformatie geen projectie vanuit onze tijd. Koelman schreef in zijn tijd al een concept van nader reformatie. Wel zijn er volgens Meeuse meningsverschillen over de grenzen van de Nadere Reformatie.
Baars’ vervolgvraag ging over wat de kern was van Koelmans kritiek op Descartes. Dat was volgens de promovendus dat Descartes vastheid zocht in de rede en rationele argumentatie. Hij zocht het niet in de Heilige Schrift. De waarheid spruit bij hem uit de menselijke geest die ook de norm is en niet de Openbaring die van buiten komt. Daarna volgde een vraag naar de plaats van de rede ten opzichte van de wil en het gevoel. Volgens de promovendus leerde Koelman dat de wil en de rede allebei verdorven zijn. Het Woord richt zich eerst op het hart en daarna op de rede. De rede moet het hart volgen. Dus de wil stond boven de rede.
Prof. dr. H.A. Krop (Erasmus Universiteit Rotterdam, filosofie) vroeg naar het onderscheid tussen filosofie en theologie. Volgens Meeuse hield Descartes rekening met de kerk en scheidde hij de theologie van de filosofie. Hij wilde beide terreinen niet vermengen. Krop vroeg daarop of Descartes terecht als de vader van de verlichting of secularisatie wordt gezien. Meeuse deelt het inzicht van Koelman dat er bij Descartes een omwenteling plaatsvindt omdat hij de waarheid zocht in de rede of filosofie. Krop benoemde dat de openbaring van God in de menselijke rede dan toch het uitgangspunt blijft en de rede van Goddelijke oorsprong is. En hoe te denken over theologen die zich op Descartes beroepen hebben. Descartes was geen heiden zoals Aristoteles maar een christelijk filosoof, volgens Krop. Toch was er volgens Meeuse bij hem een afgroeien van de reformatie te zien.
Prof. dr. A.C. Neele vroeg naar de relevantie van het onderzoek. Wat zou het nut zijn voor de gemeenten en de opleiding tot predikanten? Meeuse uitte zijn zorgen over wetenschappelijk onderlegde theologie die de evolutieleer een plaats geven in hun denken. Hij vreesde dat ze bogen voor ‘de wetenschap’ buiten de openbaring van God. Wij moeten volgens hem bewogen zijn met het opgroeiend geslacht dat dreigt los te groeien van het geloof in de Heilige Geest in de Schrift die ons gegeven is. Een geslacht dat dreigt los te groeien van het geloof in de inspiratie (de leer dat de Schrift door de Geest is ingegeven). Een geslacht dat ook dreigt los te groeien van het bevindelijke karakter van het werk van de Heilige Geest en het Woord van God zoals die in ons leven functioneren. De vervolgvraag ging over aan welke potentieel bedreigende filosofie wij als orthodox-gereformeerde in de eenentwintigste eeuw moeten denken. Volgens Meeuse dreigde de filosofie onterecht wat in het vergeetboek te raken, terwijl deze heel nuttig kan zijn (DB: als dienstmaagd van de theologie). Hij refereerde aan de taalfilosofie van Brunner waar geleerd werd wat bijvoorbeeld het betekenisveld is van een woord. Ook moeten we volgens Meeuse ons de gevaren bewust zijn van een wetenschappelijk denken waarin geen plaats is voor de overtuiging door de Heilige Geest die het Woord gebruikt.
Evaluatie
Het is meer dan nodig in onze tijd dat de Heilige Schrift aan de universiteiten en daarbuiten wordt beleden als het gezaghebbende en fundamentele uitgangspunt van de theologie. De Schrift is de bron en norm van de theologie. Daar zijn we het hartelijk mee eens. We zijn blij met dit onderzoek en deze promotie van ds. Meeuse. Het is een schoolvoorbeeld van het nut van het lezen van de oude schrijvers. Juist de oudvaders, die veel minder afleiding kenden dan wij in onze tijd, concentreerden zich op de gezaghebbende boodschap van de Heilige Schrift, het hele Woord van God. Zij schroomden niet om de consequenties daarvan uit te werken op alle levensterreinen: het persoonlijke leven, het huwelijksleven, het kerkelijke leven en het politieke en maatschappelijke leven.
De promotieplechtigheid is hier terug te kijken.
© Gereformeerd Venster. Dit artikel is met toestemming overgenomen uit de digitale nieuwsbrief Gereformeerd Venster. Abonneren kan via info@gereformeerdvenster.nl of www.gereformeerdvenster.nl. Een abonnement op deze nieuwsbrief is gratis!