De namen van de Bijbelboeken kunnen we dromen. Maar waarom zijn deze boeken in de Bijbel beland en andere niet? Volgens de Israëlische historicus Yuval Noah Harari is selectie een kwestie van menselijke beslissingen, belangen, toevalligheden, maar vooral: machtswellust. Heeft hij een punt?
Eind 2024 was het zover: het boek Nexus van Yuval Noah Harari was beschikbaar in onze taal. Dat was te zien ook. Zodra je op een station een boekwinkel binnenliep, lagen zo maar vijf exemplaren je aan te staren. Harari’s boeken zijn bestsellers. Hij overlaadt de lezer met allerlei wetenschappelijke en historische wetenswaardigheden en trekt enorme lijnen door de geschiedenis.
In zijn laatste boek legt hij uit dat mensen de eeuwen door macht hebben uitgeoefend door middel van informatienetwerken. Door informatie te verspreiden, achter te houden, te ordenen of te corrigeren, weten machthebbers de wereld naar hun hand te zetten.
Bijbel op de snijtafel
Ook de Bijbel ontkomt niet aan Harari’s snijtafel. In de oudheid circuleerden talloze boeken. De Bijbel is een verzameling van boeken, maar waarom is voor precies deze boeken gekozen? Waarom staat Genesis wel in de Bijbel en het apocriefe boek Henoch niet? Waarom staat het Evangelie van Petrus niet in het Nieuwe Testament en Matthéüs wel? Daarachter liggen – volgens Harari – menselijke beslissingen, kerkelijke belangen en historische toevalligheden. En vooral: machtswellust. Harari staat hierin niet alleen. Ook in de moderne theologie wordt de vorming van de canon vooral beschreven als een menselijk proces. Populaire boeken als de Da Vinci Code van Dan Brown voeden het wantrouwen in de kerkelijke traditie.
Canon in beweging
Tegenwoordig duikt het woord canon overal op. Aan de oorspronkelijk betekenis van het Griekse woord canon – ‘richtsnoer’ – wordt daarbij weinig waarde gehecht. De ‘Canon van Nederland’ – let op de hoofdletter – vat de hoofdpunten van de Nederlandse cultuur en geschiedenis samen. Wie verder zoekt, stuit ook op een canon van poëzie, filosofie, onderwijs, enzovoort. De website van de Canon van Nederland kopte enkele jaren geleden: ‘De Canon is vernieuwd!’ Dat laat zien dat zulke canons nooit definitief zijn: ze veranderen mee met nieuwe inzichten, maatschappelijke ontwikkelingen en veranderende smaken. Wat vandaag canoniek is, kan morgen ter discussie staan. Juist daarom is het belangrijk om scherp te zien dat de kerk der eeuwen iets wezenlijk anders belijdt wanneer het over de Bijbelse canon gaat.
Geen menselijk besluit
De Bijbel is niet zomaar een verzameling invloedrijke teksten. Zij is het Woord van God. De Bijbelboeken zijn niet alleen waardevol of inspirerend, maar geïnspireerd door de Heilige Geest en daarom normatief voor geloof en leven. Die overtuiging klinkt helder in Artikel 5 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis. Daar staat dat de kerk deze boeken als heilig en canoniek ontvangt. Dat woord ‘ontvangt’ is essentieel. De kerk stelt de canon niet vast alsof zij er gezag over heeft, maar ontvangt haar. Zij herkent en erkent wat God gegeven heeft. Het gezag van de Schrift ligt dus niet in een menselijk of kerkelijk besluit, maar in God Zelf – en dat wordt ervaren in het hart.
Slotakkoord na een lang proces
Hoe moeten wij ons dan verhouden tot moderne ideeën over de canon? Ten eerste is het belangrijk dat we onze kerkgeschiedenis kennen. De geschiedenis van de canonvorming is niet eenvoudig. In de eerste christelijke gemeenten werden niet alle Bijbelboeken gelezen en sommige stonden ter discussie. Toch is binnen het Nieuwe Testament al duidelijk dat het Oude Testament het Woord van God is (Lukas 24:44) en dat de woorden van Jezus (1 Timothéüs 5:18) en de geschriften van de apostelen hetzelfde gezag hebben (Efeze 2:20). De vroege kerk maakte onderscheid tussen boeken met apostolisch gezag en andere teksten, hoe waardevol die soms ook werden gevonden.
Er zijn geen complete Bijbels uit de eerste eeuwen te vinden. Dat heeft een praktische reden: vóór de derde eeuw was het technisch onmogelijk zulke dikke boeken – codices geheten – te maken. We vinden dus wel bundeltjes met de Evangeliën of de brieven van Paulus, maar geen volledig Nieuwe Testament, laat staan een hele Bijbel. Pas onder keizer Constantijn werd het technisch, politiek en financieel mogelijk om Bijbels te produceren – waarbij alleen al voor het Nieuwe Testament zestig schapen- of geitenhuiden nodig waren. Deze Bijbels zijn verloren gegaan, maar in het jaar 367 somt kerkvader Athanasius alle boeken van het Nieuwe Testament op. Zijn lijst is het slottakkoord van een lang proces en een weergave van wat de kerk al herkend had als het Woord van de levende God.
Buigen voor die éne Canon
Naast kennis van deze geschiedenis is ook waakzaamheid van belang. Je kunt namelijk ook op een reformatorische manier je eigen canon samenstellen. Bijvoorbeeld door de Bijbel selectief te lezen: Genesis en de Evangeliën zijn vertrouwd terrein, terwijl Leviticus of de oordeelsprofetieën van Jeremia nauwelijks aan bod komen. Ook kan een dierbaar boek – zoals Bunyans Christenreis – onbewust een canonieke status krijgen. Soms wordt een Psalmberijming of Bijbelvertaling verdedigd alsof zij het gezag van de grondtekst heeft. Juist daarom is het heilzaam om met de kerk der eeuwen te buigen voor de ene canon. Dan laten we onze eigen gedachten en voorkeuren corrigeren door de hele Schrift. Dan zijn er geen onbekende psalmen of profeten. Dan bewandelen we het pad van Psalm 119:133: ‘Maak mijn voetstappen vast in Uw Woord’.
Macht
Terug naar Harari: is de vorming van de canon maar een kwestie van machtsuitoefening? In zekere zin wel. Maar dan op een wat andere manier dan Harari bedoelt. Want: ‘Waar het Woord van de Koning is, daar is heerschappij’ (Prediker 8:4). Deze Koning noemt Zichzelf de Waarheid (Joh. 14:6) en Zijn heerschappij is een genadeheerschappij.
Dit artikel is met toestemming van de redactie overgenomen uit de GezinsGids. Bronvermelding: Roukens, J.A., 2026, Canoncorruptie. Komt de keuze voor de canonieke Bijbelboeken voort uit machtswellust?, GezinsGids 78 (26): 48-51. Meer informatie over het gezinsblad de GezinsGids is hier te vinden.