Serie Archeologie en de Bijbelse Geschiedenis (10) Caesarea

Caesarea neemt in het Nieuwe Testament een prominente plaats in, onder meer als de stad waarin het Evangelie zich onder heidenen verspreidde. Opgravingen hebben diverse bouwwerken uit die tijd aan het licht gebracht.

In de nieuwtestamentische tijd was Caesarea de grootste stad van Judea. Koning Herodes de Grote had deze havenstad laten bouwen en vernoemd naar zijn beschermheer: keizer (Caesar) Augustus. De stad wordt ook wel Caesarea Maritima (Caesarea bij de zee) genoemd, om haar te onderscheiden van Caesarea Filippi in het noorden van Israël.

De stad was een bolwerk van Romeinse cultuur, een soort klein Rome in Judea. Het bezat onder meer een tempel die aan Rome en Augustus was gewijd, een theater voor gladiatorengevechten en toneelspel én een hippodroom. Een aquaduct bracht drinkwater van het Karmelgebergte naar de stad. Hoewel er al decennialang opgravingen in Caesarea plaatsvinden, is nog maar een klein deel van de stad opgegraven.

Pilatus

In het jaar 6 na Christus lijft keizer Augustus Judea in bij het Romeinse Rijk. Hij maakt niet Jeruzalem, maar Caesarea hoofdstad van deze nieuwe provincie. Hier resideerden voortaan de Romeinse stadhouders, zoals Pontius Pilatus (Luk. 3:1), Felix (Hand. 23:24) en Porcius Festus (Hand. 24:27). Bij de grote feesten verbleven de stadhouders wel in Jeruzalem, omdat er dan door de grote toestroom van pelgrims gevaarlijke situaties konden ontstaan (vgl. Matth. 27:2).

In 1961 vond een archeoloog bij het theater van Caesarea een steen waarop Pontius Pilatus vermeld staat. De inscriptie op deze steen bevestigt dat Pilatus het ambt van perfect bekleedde: een magistraat die in naam van de keizer leidinggaf aan een provincie. Zijn belangrijkste taak was het handhaven van de orde, waarvoor hij beschikking kreeg over een leger en de bevoegdheid om executies te laten uitvoeren.

Met deze steen wijdde Pilatus een gebouw aan keizer Tiberius, aan wiens gunst hij zijn ambt te danken had. Deze wijding laat zien hoe hard hij zijn best deed een vriend van de keizer te zijn (vgl. Joh. 19:12).

Cornelius

Het boek Handelingen vertelt hoe het Evangelie vanuit Jeruzalem de wereld ingaat en zo ook Caesarea bereikt. In deze stad vindt een grote doorbraak plaats. De Romeinse hoofdman Cornelius komt tot geloof in Jezus Christus en dan vindt ook in Caesarea een uitstorting van de Heilige Geest plaats (Hand. 10:45). Net als bij de uitstorting in Jeruzalem, voltrekt zich ook hier een talenwonder en worden velen gedoopt. Ook in dit bolwerk van Romeinse cultuur, waarvan vele resten getuigen, breekt het Evangelie door. Een grote stap in Gods heilsplan: ook niet-Joden mogen tot Gods volk behoren.

Koning Herodes

Een andere gebeurtenis die zich in Caesarea afspeelt, is de dood van koning Herodes Agrippa I; in Handelingen kortweg Herodes genoemd. Deze Herodes vervolgde de kerk om de gunst van de Joden te winnen. Hij liet Jakobus onthoofden en Petrus gevangenzetten. In Handelingen 12 lezen we hoe hij zich in Caesarea liet vereren. De Joodse geschiedschrijver Flavius Josephus, een tijdgenoot van Lukas, beschrijft deze gebeurtenis eveneens en vermeldt dat dit zich in het theater afspeelde. Herodes verscheen daar in een glinsterend koninklijk kleed en liet zich door het publiek als een god vereren. Een engel van God strafte hem daarvoor, waardoor hij een gruwelijke dood stierf (Hand. 12:21-23). De locatie waar de verering plaatsvond, het theater van Caesarea, is goed bewaard gebleven en zelfs weer in gebruik.

Filippus

In Caesarea woonde ook de evangelist Filippus, samen met zijn vier profeterende dochters (Hand. 21:9). Paulus en Lukas verbleven bij hen toen zij terugkwamen van hun derde zendingsreis. Mogelijk kwam in dit huis een huisgemeente bijeen, maar daar zijn nog geen archeologische sporen van gevonden.

Paulus

De apostel Paulus is meerdere keren in Caesarea geweest. Hij voer van deze havenstad uit op zijn reizen (Hand. 9:30; 27:1-2) en keerde er weer terug (Hand. 18:22; 21:8). In deze stad heeft hij ook gevangengezeten. Toen hij door een woedende menigte in Jeruzalem werd belaagd, namen de Romeinen hem in beschermende hechtenis en brachten hem naar Caesarea om zijn proces af te wachten. Daar gaf stadhouder Felix het bevel “hem in het gerechtsgebouw van Herodes in bewaring te stellen” (Hand. 23:35).

Dit gerechtsgebouw (pretorium) was het voormalig paleis dat koning Herodes de Grote had laten bouwen, en dat nu als residentie van de stadhouder functioneerde. Dit gebouw is eind vorige eeuw door een team archeologen onder leiding van archeoloog Ehud Netzer opgegraven en deels gerestaureerd.

Evangelieverkondiging

Paulus zou deze gevangenschap gebruiken om het Evangelie te verkondigen. Stadhouder Felix ontbiedt Paulus om via hem meer informatie over het nieuwe geloof in Christus te verkrijgen. Paulus spreekt tot hem en zijn Joodse vrouw Drusilla over “rechtvaardigheid, zelfbeheersing en het toekomstige oordeel” (Hand. 24:25). Felix reageert dan bevreesd, stelt zijn vonnis uit en houdt Paulus twee jaar gevangen. In die periode laat hij hem echter vaak bij zich brengen om met hem te spreken.

Onder het pretorium in Caesarea zijn gevangeniskerkers gevonden, die door gidsen worden aangewezen als de plaats waar Paulus gevangenzat. Dat is echter niet waarschijnlijk. Omdat Felix geloofde in Paulus’ onschuld, gaf hij hem een lichtere vorm van gevangenschap met betere omstandigheden (Hand. 24:23). Paulus zal waarschijnlijk in betere vertrekken hebben verbleven en kreeg ook de mogelijkheid om mensen en goederen te ontvangen (vgl. Fil. 4:18). Mogelijk schrijft Paulus tijdens deze gevangenschap, en dan dus vanuit dit gebouw, de brieven aan de Kolossenzen, Filemon en de Filippenzen.

Koning Agrippa

Stadhouder Felix wordt na twee jaar opgevolgd door Porcius Festus. Ook hij verhoort Paulus, waarbij de apostel in beroep gaat bij de keizer in Rome. Wanneer koning Herodes Agrippa II – in Handelingen kortweg Agrippa genoemd – en zijn vrouw Bernice bij de nieuwe stadhouder op bezoek komen, wil ook hij Paulus ontmoeten. Deze ontmoeting vindt plaats in de gerechtszaal (Hand. 25:23), waarschijnlijk de audiëntiezaal van het paleis.

Ook deze zaal is door Ehud Netzer opgegraven en kan worden bezocht. Het is fascinerend om op precies deze plaats Handelingen 26 te lezen. Hier verkondigde Paulus het Evangelie aan koning Agrippa, waarbij het antwoordde: “U overtuigt mij bijna om christen te worden!” (Hand. 26:28).

Dit artikel is met toestemming overgenomen uit De Waarheidsvriend. De volledige bronvermelding luidt: Heikoop, D.M., 2026, Caesarea, De Waarheidsvriend 114 (7): 18-19.