‘Seer stillekens in den Heere ontslapen’- De rouwperiode en begrafenis van Voetius

Op 11 november 2026 is het 350 jaar geleden dat de Utrechtse professor Gisbertus Voetius op 87-jarige leeftijd overleed. Over zijn sterfdatum zijn geleerden het unaniem eens: 1 november 1676 oude stijl of 11 november 1676 nieuwe stijl. In de tijd van Voetius werden er twee verschillende kalenders gebruikt: de Juliaanse kalender en de Gregoriaanse kalender. In de zeventiende eeuw was het verschil tussen beide kalenders tien dagen. Utrecht was vrij laat met de invoering van de Gregoriaanse kalender (nieuwe stijl). Dit zorgt voor verwarring over de begrafenisdatum van de hoogleraar. In het vervolg worden beide data tegelijk genoemd. In het Reformatorisch Dagblad wijst het ene artikel 3/13 november 1676 aan (RD 29/10) en het andere artikel 8/18 november 1676 (RD 5/11).

Op grond van twee primaire bronnen kom ik tot de conclusie dat beide genoemde data onjuist zijn. De begrafenis van Gisbertus Voetius heeft op 11/21 november 1676 plaatsgevonden. De eerste bron die ik hiervoor gebruikt heb is de begrafenisinschrijving in het Utrechtse kerkboek. De tweede bron is de ‘Oratio Funebris’ uitgesproken door Voetius’ leerling Andreas Essenius (1618-1677) en in 1677 in druk uitgegeven door Meinardus van Dreunen (Utrecht). Op basis hiervan kom ik tot de volgende chronologie:

• 1/11 november: Gisbertus Voetius overlijdt op 87-jarige leeftijd (denati anno CD DC LXXVI ipsis Calendis Novembribus stylo Juliano). Hij overleed woensdag ‘ontrent half sessen, wanneer juist onder het Gebed voor de Predicatie (…) hy seer stillekens in den Heere ontslapen is’ (Gentman).
• 5/15 november: dominee Cornelis Gentman houdt een lijkpredikatie voor het Utrechtse kerkvolk, de eerste zondag na Voetius’ overlijden. Deze datum is onzeker, maar wordt genoemd in het standaardwerk en niet strijdig met deze chronologie.
• 11/21 november: Voetius wordt begraven in de Catharinakerk te Utrecht. Dat gebeurde, volgens de grafrede van Andreas Essenius, op ‘terrae mandati pridie Idus ejusdem Novembris’. Letterlijk vertaald: ‘aan de aarde toevertrouwd op de dag voor de Iden van diezelfde maand november’. ‘Idus’ of ‘Iden’ is het Romeinse ijkpunt (Juliaanse kalender) halverwege de maanmaand. Omdat pridie Idus op zondag viel, is het waarschijnlijk dat hij op zaterdag 11/21 november is begraven. Hij is begraven op een zwarte baar, vergezeld door twee knechten (aanzeggers). De kosten waren 16 ducatons (zilveren rijders). Hieruit kan blijken dat Voetius in het koor is begraven. In de rouwperiode heeft de Utrechtse kerkklok twaalf uren gebeierd ter herdenking van de overledene. Als ‘naer 12 ure’ betekent dat hij begraven is naar (dus in de richting van) 12 uur, kan dat ook betekenen dat hij begraven is in het koor aan de noordzijde. De genoemde datum sluit in ieder geval aan bij de begrafenisinschrijving in het kerkboek waar de doodgravers op 13/23 november worden geregistreerd en/of uitbetaald. Het sluit in ieder geval 3/13 november 1676 uit, anders was hij wel genoemd in de lijst met begravenen die in het begraafboek op 6/16 november werd aangemaakt. Als het maandag 13/23 geweest zou zijn dan klopt pridie idus niet, en zou Essenius de begrafenis op idus ejusdem Novembris gedateerd hebben.
• 12/22 november: Geen voortgaande begrafenisplechtigheid vanwege de strikte zondagsrust en -heiliging, het lichaam is al aan de aarde toevertrouwd (terrae mandati), maar de rouwperiode is ceremonieel nog niet afgesloten.
• 13/23 november: De eerste (werk)dag na de begrafenis (postridie istius diei) houdt Andreas Essenius zijn Latijnse grafrede (Oratio Funebris) in het groot auditorium van de Utrechtse universiteit. Hij sluit daarmee de rouwperiode ceremonieel af. In het begrafenisboek wordt vermeld dat de doodgravers worden geregistreerd of uitbetaald.
• 19/29 november: De rouwperiode wordt volgens het begrafenisboek afgesloten, de lijkbidders (de aanzeggers van het sterfgeval) worden geregistreerd en/of krijgen uitbetaald. Omdat dit opnieuw op zondag valt, zal de uitbetaling op maandag hebben plaatsgevonden.

Hiermee lijkt 21 november 1676 (Gregoriaanse kalender) de meest aannemelijke datum voor de begrafenis van Voetius. Zijn vrouw Deliana van Diest stierf volgens haar begrafenisinschrijving op 19 oktober 1679, maar haar begraafdatum is (nog) niet te herleiden. Zij werd bijgezet bij haar man in de Catharinakerk.

Dit artikel heb ik zaterdag als opiniestuk ingestuurd bij het ‘Reformatorisch Dagblad’. De opinieredactie besloot het artikel niet te plaatsen, omdat het om een specialistisch onderwerp gaat. Het gaat hier om een detail, dus ik kan mij daar wel wat bij voorstellen. Ik zie dit artikel zeker niet als het einde van alle tegenspraak. Mogelijk is de voorgestelde datum zelfs onjuist. Mocht iemand een andere datum voorstellen, verbeterpunten hebben of op andere wijze feedback hebben op dit artikel, dan ben ik daar erg benieuwd naar. U kunt met mij in contact komen via het contactformulier.