‘Wetenschap is prachtig, maar vertrouw ons niet blind’ – Dr. Prosman schrijft over academische vrijheid

‘Wetenschap is prachtig, maar vertrouw ons niet blind’. Met deze woorden, uit een column van wetenschapshistorica dr. Hieke Huistra (Trouw), begint theoloog dr. Ad Prosman zijn rubriek ‘Uit de pers’ in De Waarheidsvriend. In deze bespreking citeert Prosman twee artikelen die gaan over academische vrijheid.¹

Verliezen van onafhankelijkheid

De theoloog ziet dat de wetenschap haar onafhankelijkheid dreigt te verliezen. Hij merkt terzijde op dat dit ook voor de theologie geldt. De column van dr. Huistra begint met een verwijzing naar nieuwe cijfers van het Rathenau Instituut. Hieruit blijkt dat het vertrouwen in de wetenschap is gestegen. Gemiddeld geven Nederlanders dat vertrouwen een 7,54. Dat is volgens Huistra geen reden om als wetenschapper achterover te leunen. “Wie dieper in de cijfers duikt, vindt toch wel wat reden tot zorg.” Want de stijging geldt vooral voor diegenen die al vertrouwen in de wetenschap hadden, zij hebben nóg meer vertrouwen gekregen. De groep die het vertrouwen een 5 of lager gaven is namelijk óók gegroeid. De grootste zorg van de wetenschapshistorica is die groep van 34% die de wetenschap een 9 of een 10 geeft. “Wie vertrouwt de wetenschap nu volledig? (…) Nooit doen, zou ik zeggen: wetenschap is prachtig, maar gedijt, zoals elke institutie, beter bij een kritische blik dan blind vertrouwen.” De mensen die veel kritischer staan zijn ‘bang dat wetenschappers zeggen wat de mensen die hen betalen willen horen’. Volgens dr. Huistra zit daar wat in, bedrijven en instellingen financieren veel universitair wetenschappelijk onderzoek. Deze organisaties hebben belang bij de uitkomsten. En hoewel het protocollair lijkt dichtgetimmerd, bestaat er nog altijd belangenverstrengeling. “Daarom is onafhankelijke financiering zo belangrijk: het is een uitstekend middel tegen die verstrengeling.” Na de bezuinigingen van minister dr. Eppo Bruins (NSC) is iedereen op de universiteit op zoek naar financiering. Huistra concludeert dat de wetenschappelijke wereld daar niet onafhankelijker van wordt.²

Academische vrijheid

Deze column brengt bij dr. Prosman een eerder verschenen artikel (2023) in herinnering. In dat artikel, eveneens in Trouw verschenen, waarschuwen vijf academici van Docentencollectief tegen het idee dat ‘de wetenschap heeft gesproken’. Het gaat om dr. Bas van Bommel, dr. Sascha Kersten, dr. Jouke Dykstra, dr. Erik Faber en dr. Mark Voorendt.³ Zij geven aan dat de academische vrijheid aan universitaire instituties in Nederland onder druk staat. “In maart waarschuwde de Onderzoeksdienst van het Europees Parlement voor de vrijheidsbeperkende invloed van cancelcultuur en wokeness, alsook voor het gevaar van ‘overheidsinmenging in de wetenschap’. De vijf academici zien dat zelden gediscussieerd wordt over het diepere onderliggende probleem. Universiteiten zijn volgens hen in de ban geraakt van een beperkte set van politieke en ideologische overtuigingen. “In plaats van deze overtuigingen kritisch te onderzoeken en te bevragen, verheffen universiteiten die steeds vaker tot een officiële leer, die daarmee de leer van ‘de wetenschap’ lijkt te zijn.” Deze overtuigingen worden vaak omhuld met ‘de schijn van objectiviteit’, waardoor niet alleen het grondprincipe van vrije wetenschap in gevaar komt, maar dit ook een belemmering vormt voor de opleiding van studenten tot autonome burgers. Deze ideologische overtuigingen worden ‘meer en meer beschouwd als rotsvaste geloofswaarheden’. Als voorbeeld geven de onderzoekers de omgang van universitaire instituties met de zogenoemde ‘Sustainable Development Goals’ van de Verenigde Naties. “Door te tekenen voor deze vastliggende agenda ontnemen universiteiten zichzelf de ruimte tot het kritisch en wetenschappelijk bevragen van deze doelen en hun onderlinge samenhang.” De academici hebben weinig met de term ‘consensus’, ook al worden sommige theorieën en modellen door een meerderheid onderschreven. “We mogen nooit vergeten dat vooruitgang van de wetenschap vaak het gevolg was van theorieën die aanvankelijk door vrijwel de gehele wetenschappelijke wereld werden verworpen.”⁴

Creationisten en ID’ers hameren al jaren op (meer) academische vrijheid. Universele Gemeenschappelijke Afstamming is tot dogma verheven in de biologie. Creationistische theorieën (of vanuit het oogpunt van Intelligent Design) worden weggelachen tijdens college of krijgen, zoals in Portugal, geen ruimte op de campus om gepresenteerd te worden.⁵ Dr. Prosman sluit zijn artikel af met een opmerking dat studenten aan universiteit of hogeschool kritisch moeten zijn. “Dat is geen ondermijning van de wetenschap, maar een voorwaarde om goed te kunnen studeren. (…) Ik hoop dat de diverse studentendisputen tijd en ruimte voor onderling debat reserveren. Gezelligheid is goed, debat is beter.”

Voetnoten

1. Bron: Posman, A.A.A., 2025, Wetenschap onder druk, De Waarheidsvriend 113 (42): 18-19.
2. De column van dr. Huistra is hier na te lezen: https://www.trouw.nl/columnisten/wetenschap-is-prachtig-maar-vertrouw-ons-niet-blind~b9af984f/. De column is ook verschenen op haar website: https://www.hiekehuistra.nl/wetenschap-is-prachtig-maar-vertrouw-ons-niet-blind/.
3. Meer informatie over Docentencollectief is hier te vinden: https://www.docentencollectief.nu/.
4. Dit al wat oudere artikel is hier te lezen: https://www.trouw.nl/opinie/wetenschap-moet-kritisch-blijven-op-rotsvaste-waarheden-ook-over-corona-klimaat-en-gender~bd090102/. Een jaar later verscheen een soortgelijk artikel ook in De Volkskrant: https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/opinie-universiteiten-moeten-geen-eigen-moreel-kompas-opleggen-dit-belemmert-het-wetenschappelijk-debat~b3d0028c/.
5. Zie resp.: https://oorsprong.info/vrijmoedige-studentenpartij-voor-academische-vrijheid-andere-visie-op-de-evolutietheorie-weggelachen-tijdens-vu-college/ en https://oorsprong.info/studenten-mogen-geen-congres-over-intelligent-design-organiseren-op-de-campus/.