Het besef dat we als mens een bewustzijn hebben, is een van de grootste mysteries van de wetenschap. Het wordt ook wel omschreven als ‘het moeilijke probleem van het bewustzijn’. We begrijpen hoe signalen in de hersenen worden verwerkt, maar we tasten volledig in het duister over de vraag hoe biologische processen leiden tot een innerlijke ervaring. Voor ieder mens die bij bewustzijn is, staat het bestaan van het bewustzijn niet ter discussie. Je weet het gewoon: IK BEN.
Veel wetenschappers en artsen geloven niet in het bestaan van de ziel. Ze denken dat de hersenen ons bewustzijn opwekken. Op basis van veertig jaar praktijkervaring en na meer dan 7.000 hersenoperaties heeft Michael Egnor aan het einde van zijn carrière een boek geschreven: Het onsterfelijke bewustzijn. In dit boek beschrijft hij zijn eigen waarnemingen en die van vakgenoten.
Michael Egnor heeft in zijn praktijk veel kinderen met aangeboren hersenafwijkingen onderzocht. Deze kinderen hadden bewustzijn. Als chirurg werd hij geconfronteerd met de vraag: gelet op al die afwijkingen, in welk gedeelte van de hersenen bevindt zich het bewustzijn? Ook bij gezonde hersenen kun je die vraag stellen. Voor beide vragen geldt: die plek lijkt er niet te zijn.
De lijst met voorbeelden die Egnor in zijn boek opvoert, is lang:
- Mensen bij wie een groot deel van de hersenen ontbreekt of beschadigd is, hebben wel degelijk bewustzijn. Dat varieert van volledig functionerend tot basaal zintuiglijk bewustzijn.
- Er zijn Siamese tweelingen bekend van wie de hersenen vergroeid zijn. Het zijn twee personen met een volledig zelfstandig bewustzijn, die geen kennis hebben van elkaars gedachten.
- Patiënten die uit een diepe coma komen, kunnen conversaties uit hun omgeving reproduceren die ze niet gehoord kunnen hebben. Tip voor familie, vrienden en professionals: pas op wat je zegt als je in de nabijheid van een comapatiënt bent!
- Mensen met een bijna-doodervaring (BDE) hebben de ervaring dat ze uit hun lichaam treden. Die waarneming van beeld en geluid boven de operatietafel kan niet door het lichaam gegenereerd zijn, want dat ligt op de operatietafel!
Michael Egnor maakt ook gedetailleerd melding van een uittreding tijdens een operatie waarbij de hersenen werden gemonitord door middel van een EEG. De BDE vond plaats toen er nul hersenactiviteit was. Waar vond deze activiteit plaats? Niet in de hersenen, maar waar dan wel?
Epilepsie en split-brainpatiënten
Een ander goed gedocumenteerd voorbeeld is dat van epilepsiepatiënten. Bij een ernstige vorm van epilepsie kan het splitsen van de hersenhelften verlichting bieden.
De hersenbalk (corpus callosum) wordt doorgesneden. Daarmee zijn beide hersenhelften niet langer door zenuwbanen met elkaar verbonden. Epileptische aanvallen kunnen zich niet meer vanuit de ene hersenhelft naar de andere verspreiden. De aanvallen zijn minder heftig of verdwijnen zelfs. Deze chirurgische ingreep wordt een split-brainoperatie genoemd (medische term: corpus callosotomie). Zo’n splitsing van de hersenen roept natuurlijk de vraag op: wat gebeurt er in dat geval met je bewustzijn? Gaat dat ook doormidden?
Roger Sperry en Michael Gazzaniga onderzochten split-brainpatiënten. Zij toonden aan dat de twee hersenhelften elk hun eigen gespecialiseerde functies hebben. Ook kunnen ze onafhankelijk van elkaar opereren als de verbindingsbrug ertussen wordt doorgesneden. De linkerhelft van de hersenen zorgt voornamelijk voor taal, logica en analytisch denken. De rechterhelft is sterker in ruimtelijk inzicht en non-verbale verwerking.
Deze verschillen in functionaliteit geven nog geen uitsluitsel over het bewustzijn van een split-brainpatiënt. Wel ontdekte Gazzaniga dat de linkerhersenhelft logische, maar soms verzonnen verklaringen bedenkt voor gedrag dat door de rechterhersenhelft is aangestuurd. Het verschaft een aardig inkijkje in het menselijk bewustzijn. Voor dit onderzoek ontvingen Sperry en Gazzaniga de Nobelprijs.
In Nederland heeft dr. Yair Pinto, cognitief neuroloog en psycholoog verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, onderzoek gedaan naar split-brainpatiënten. Hij vond aanwijzingen dat de visuele waarneming schijnbaar gesplitst is, maar dat dit niet leidt tot onafhankelijke gewaarwording in de linker- en rechterhersenhelft.
Zijn conclusie: ‘De gebruikelijke opvatting over patiënten met een gespleten brein gaat ervan uit dat functionele verbindingen, waarmee enorme hoeveelheden informatie kunnen worden verzonden, hoofdzakelijk zijn voor een innovatief bewustzijn. Onze ontdekkingen laten echter zien dat zelfs wanneer de twee hersenhelften volledig van elkaar geïsoleerd zijn, de hersenen als geheel nog steeds in staat zijn als één bewustzijnscentrum te functioneren. Dit illustreert bij uitstek hoe complex het bewustzijn is.’
Vrije wil
Egnor haalt in zijn boek ook uitvoerig het werk van Wilder Penfield aan. Hij is een bekende neurochirurg uit de vorige eeuw, die meer dan 1.100 epilepsiepatiënten heeft geopereerd. Door patiënten te opereren terwijl ze nog bij bewustzijn waren, was hij in staat om enerzijds de bron van de insulten in de hersenen te lokaliseren en anderzijds onnodige schade aan de hersenen te voorkomen.
Penfield prikkelde bepaalde delen van de hersenen van zijn patiënten. Daardoor bewogen ze bijvoorbeeld onwillekeurig hun armen of benen, of hadden ze een bepaalde zintuiglijke gewaarwording. Maar Penfield heeft met al zijn stimulaties van de hersenen tijdens operaties nooit een wilsbesluit bij een patiënt kunnen opwekken.
De conclusie van Penfield was dat de wil niet uit de hersenen voortkomt, maar een deel van de ziel is. Deze conclusie is van grote betekenis. Veel wetenschappers stellen dat de eigen wil een illusie is. We worden geregeerd door onze hormonen en neurotransmitters.
AI
Kan AI ons nog helpen? Michael Egnor betoogt dat kunstmatige intelligentie fundamenteel verschilt van de menselijke geest. AI kan nooit bewustzijn, redeneervermogen of intentionaliteit bezitten. AI werkt puur via mechanische berekeningen, binaire codes en software-algoritmen, zonder intrinsieke betekenis, gevoel of bewustzijn.
Michael Egnor maakt een scherp onderscheid tussen enerzijds het menselijk denken in de hersenen en anderzijds het werkgeheugen van een computer. AI heeft volgens hem geen eigen intelligentie of meningen, maar spiegelt slechts de menselijke intelligentie die in het ontwerp en de programmatuur is gelegd.
IK BEN: de conclusie
De vraag die in deze bijdrage centraal staat, is of het bewustzijn wordt opgewekt door de neuronen in onze hersenen, of dat er zoiets bestaat als een menselijke ziel of geest. Michael Egnor stelt dat de hersenen de menselijke geest niet kunnen verklaren. Penfield meende dat er gegronde redenen zijn voor een wetenschapper om te geloven in het bestaan van de geest. Yair Pinto gaat minder ver en houdt het erop dat het bewustzijn complex is.
Neurowetenschappelijk onderzoek levert wetenschappelijke argumenten voor het bestaan van de menselijke ziel. Is daarmee het ultieme bewijs voor de menselijke ziel geleverd? Veel wetenschappers zullen zeggen van niet. Het is indirect bewijs, omdat we bewustzijn niet kunnen meten. De hersenen werden lange tijd door biologen beschreven als een ‘zwarte doos’. Neurologen menen dat ze die doos geopend hebben, maar stuiten nu op nieuwe problemen: niet alles kan door de hersenen verklaard worden.
Wat rest, is de subjectieve ervaring van je eigen bewustzijn. In het Engelse taalgebruik is er een mooie term voor bewustzijn: de ‘self’, jezelf. In de Bijbel (Exodus 3, vers 13 en 14) vraagt Mozes God naar zijn naam. God antwoordt: IK BEN DIE IK BEN. Ook Jezus gebruikte in het Nieuwe Testament vaak de woorden IK BEN…
De naam IK BEN is een stille hint naar de bron van ons bewustzijn. De IK BEN is het ultieme bewustzijn. Wij mensen zijn geschapen naar het beeld van de IK BEN. De IK BEN vormde de mens en blies de levensadem in: het bewustzijn. Het bewustzijn is het ultieme Godsbewijs. Filosoof Anthony Flew, die zijn leven lang atheïst is geweest maar op latere leeftijd tot geloof in God kwam, zei het al in zijn boekje There Is a God.
Komende maand organiseert drs. Tom Zoutewelle met Stichting Creaton een congres over het bewustzijn. Hier is meer informatie te vinden over dat congres. Aanmelden kan via de website van Creaton.
Dit artikel is met toestemming overgenomen van de website CVandaag. Het originele artikel is hier te vinden.