Enkele jaren geleden verscheen het boek Voor ieder wat waars (2023), geschreven door Rob Wijnberg, filosoof en journalist. Op de achterflap staat te lezen: “Geloven we nog in waarheid? Of geloven we alleen nog in onze eigen waarheid?” Daarachter schuilt ten diepste de minachtende vraag van Pilatus aan de Waarheid Zelf: “Wat is waarheid?” De geseculariseerde mens, maar ook christenen beantwoorden die vraag met de tijdloze ‘waarheid’: “Voor ieder wat waars”. Wat is dan wél de Waarheid?
Waarheidsvinding
Het houdt mensen bezig. Dat blijkt uit diverse publicaties. Ton Derksen, emeritus hoogleraar aan de Radboud Universiteit Nijmegen, legt in zijn boek Waarheidsvinding (2024) uit hoe je de grootste valkuilen bij waarheidsvinding kan omzeilen. “Wie niet goed wil oordelen [over de waarheid, PAZ], moet actief weerstand bieden aan de natuurlijke neiging om snel een waarheid bij elkaar te scharrelen.” Bewijzen zijn nodig. Waarom legt hij daar zo de nadruk op? Omdat in de sfeer van het recht sprake is van “gammele conclusies, foute diagnoses, onjuiste berichtgeving en gerechtelijke dwalingen.”
Waarheid moet, volgens hem, onafhankelijk zijn van menselijke overtuigingen. “Daarom zijn wij mensen geen onafhankelijke kenbron.” Hij is redelijk pessimistisch gestemd. Mensen zijn feilbaar, zo stelt hij. Hoewel Derkens geen christen is, wijst hij wel op zuiverheid en voorzichtigheid in het zoeken naar waarheid. Derksen is stellig. Wij schijnen de waarheid te kunnen dienen door ongefundeerde oordelen (zonder onderzoek) en tunnelvisies (gevangen in het eigen gelijk) ten beste geven. Voor ieder wat waars.
Leugens en waarheid
Wij worden overspoeld door leugens. Van de schrijfster Sharon James verscheen het zeer indringende boek Leugens en waarheid. De consequenties van wereldvisies (2025). In onze samenleving worden leugens als waarheden gepresenteerd. God bestaat niet als Schepper. De wereld kwam door evolutie tot stand. De waarheid is relatief en komt tot stand door relaties tussen mensen onderling. Een absolute moraal is een verzinsel. Het menselijk lijden wordt veroorzaakt door onwetendheid, ongelijkheid achterdocht en religie. Zij waarschuwt ernstig: “Wij worden allemaal beïnvloed door de huidige vooronderstellingen van de westerse cultuur. (…) Wij en onze kinderen ademen dagelijks de ‘lucht’ in van de hedendaagse filosofieën. Er worden ons leugens voorgeschoteld. En we geloven die.” Die dagelijkse ‘lucht’ ademen ook christenen in. In dezelfde sfeer ligt het boek van Laurentine Van Landeghem De leugens die we graag geloven. Tegen de waarheid die werkelijke vervulling brengt (2026). Het boek is een persoonlijk verhaal van iemand die van de luxueuze leugenachtige wereld kwam tot de waarheid. Een van de leugens die zij geloofde was: “Zoek het geluk in jezelf. (…) Zelfliefde, zelfacceptatie en zelfontwikkeling worden gepresenteerd als de ultieme remedies tegen ongelukkig zijn”. De ‘leegte’ van een leven zonder Waarheid heeft zij ervaren.
Voor ieder wat waars
Het is niet verwonderlijk dat het boek Voor ieder wat waars verscheen. Rob Wijnberg schetst de ontwikkeling van het waarheidsbegrip in onze cultuur. De aardse werkelijkheid in de Middeleeuwen was niet positief. Het was overleven! In die tijd kent men een waarheid die buiten de werkelijkheid en het directe bereik van mensen ligt. De mens met een onsterfelijke ziel kan ernaar verlangen als middel van verlossing. Het waarheidsbegrip komt ten tijde van Descartes anders te liggen. Waarheid ligt nog steeds buiten de mens, maar nu wel binnen ons bereik. Door de rede, het verstand, kon “de werkelijkheid worden doorgrond en de Waarheid worden ontdekt”. Waarheid geeft de werkelijkheid weer en is kenbaar. Een bovennatuurlijke werkelijkheid maakt plaats voor het hier-en-nu. Wijnberg noemt dat waarheid als vooruitgang. De derde ontwikkeling is dat de waarheid niet komt van hogerhand, niet te vinden is in de aardse werkelijkheid, maar dat de waarheid uit de mens zelf voortkomt, het postmodernisme. De waarheid is niet objectief, maar subjectief. Wijnberg typeert onze tijd als volgt: “In de postmoderne consumptiemaatschappij van nu wordt waarheid niet gegeven, gevonden of gemaakt, maar geconsumeerd”. De mens maakt zijn eigen waarheid. Derhalve is de waarheid privébezit. Wat zegt de mens? “Ik ervaar dít als de waarheid en jij ervaart dát als de waarheid. Geeft niets, beiden hebben we gelijk.” Voor ieder wat waars.
Twee opmerkelijke punten
Op twee relevante zaken wijst Wijnberg. In de eerste plaats laat hij zien hoe de waarheid heel sterk wordt beïnvloed door de media. Hij noemt dat de mediatisering van waarheid. Wij werden “vroeger vooral gevormd door de preken vanaf de kansel, de lessen op het schoolbord of de regels van onze opvoeding, in de mediacratie van nu staan ze allemaal in de schaduw van die onophoudelijke informatiestroom, genaamd ‘de actualiteit'”. De media versimpelen, creeëren tegenstellingen, zijn kritisch en scheppen wantrouwen. Dat maakt onze waarheid. In de tweede plaats zorgt die mediacratie voor populisten. Verontwaardiging van het publiek wordt gevoed door de media én door populisme met algemene versimpelde waarheden. Die verontwaardiging is de dominante emotie in het publieke debat over de zogenaamde waarheid. Wijnberg schrijft kernachtig: “Verontwaardiging is (…) woede met een kennisgat”.
Wat is waarheid?
“Wat is waarheid?” Pilatus legt Christus’ woorden terzijde. Christus is in de wereld gekomen opdat Hij der waarheid getuigenis geven zou. Wie kennen de Waarheid, zij het in beginsel? “Een iegelijk die uit de waarheid is, hoort Mijn stem”, Joh. 18:37d. Dat is hij, “die door het Woord der waarheid wedergeboren is, en dienvolgens de zaligmakende waarheid liefheeft”, zo schrijven de kanttekenaren (kantt. 53).
Calvijn laat zien dat Voor ieder wat waars van alle tijden is. Wat is onopgeefbaar? De volgende grondstukken van de Waarheid: “Van de vervloeking van het menselijk geslacht – van onze verdorven natuur – van de doding des vleses – van de vernieuwing des levens – van de genadige verzoening door een enige offerande – van de toerekening der gerechtigheid, waardoor de zondaar Gode aangenaam is – van de verlichting des Geestes”. Maar helaas, het gevoelen van mensen, zo zegt Calvijn, komt in de plaats van die ‘wonderspreuken’. Nauwelijks één op de tien geeft acht op die allereerste beginselen, zo constateert hij. Volgens Calvijn meten de mensen de verborgen wijsheid Gods af naar “hun eigen gedachte”. Wij creëren een eigen waarheid van de Waarheid, van vooronderstellingen, conclusies, meningen en eigen inzichten. Die verabsoluteren wij. Voor ieder wat waars, dát is het beginsel van de mens. Christus echter wijst op Zijn getuigenis dat van Hem getuigt. Dát is de enige en zuivere Waarheid.
Dit artikel is met toestemming van de redactie overgenomen uit het Kerkblad der Oud Gereformeerde Gemeente in Nederland. De bronvermelding luidt: Zevenbergen, P.A., 2026, Voor ieder wat waars, Kerkblad der Oud Gereformeerde Gemeente 49 (20): 234-236.