Home » Ethiek » Museum hoort geen doden tentoon te stellen

Museum hoort geen doden tentoon te stellen

In oktober berichtte de BBC dat twee Schotse musea besloten hebben om eeuwenoude menselijke resten te bedekken of uit de openbare collectie te verwijderen. Een lofwaardige maatregel.1

Het hoofdgebouw van de University of Glasgow. Bron: Wikipedia.

De progressieve musea verdedigden hun besluit met onder andere het argument dat er „geen toestemming van nabestaanden” was. Dat is ook erg lastig als je 4000 jaar verder bent. Er blijft echter sprake van grafschennis zolang er (nog) geen herbegrafenis heeft plaatsgehad. Gestorven mensen of restanten van hun lichaam tentoonstellen strijdt hoe dan ook met de menselijke waardigheid.

Achter de maatregel zit de aanscherping op 25 juni van de internationale ethische code voor musea.2 Die staat niet op zichzelf. Want vorig jaar stuurde Glasgow University menselijke resten uit Zuid-Afrika, die ooit door ontdekkingsreizigers waren meegenomen, naar dat land terug voor een herbegrafenis.3 En al in 2024 verwijderde het museum van de Universiteit van Sydney alle menselijke resten uit zijn tentoonstelling over egyptologie.4 De museumwoordvoerster zei toen: „Eeuwenlang is menselijk overschot in museumverzamelingen behandeld alsof het een gewoon object was.”

Lichaam als object

Inderdaad leven we in een tijd waarin het menselijk lichaam, dood of levend, wordt gezien als een object of gebruiksartikel. De normalisering van pornografie is daarvan slechts één symptoom. Die degradeert de medemens tot lustobject en tot middel om geld te verdienen. Door het intieme deel te laten uitmaken van de publieke sfeer schendt ze de intimiteit en het sacrale in de duurzame verbintenis van twee mensen.

Ook het openbaar tentoonstellen van het lichaam van een gestorvene voor educatieve of commerciële doeleinden is een aantasting van de waardigheid van de medemens. Niettemin liet de vereniging van Schotse musea (National Museums Scotland) weten dat zij, anders dan de twee musea in Glasgow, niet van plan is het tentoonstellingsbeleid te veranderen.

Ethisch laakbaar

Ook musea in Nederland vinden het normaal om lichamen van mensen uit vroeger eeuwen te tonen. In een educatieve tentoonstelling in Slot Loevestein zien jong en oud in een vitrine het skelet van een tienermeisje uit de middeleeuwen. Toen ze leefde, was haar omgeving orthodox christelijk. De kerk geloofde indertijd dat ”eeuwige” grafrust nodig was. Dat zal ook voor dit meisje hebben gegolden.

Dat een Nederlands museum haar lichaam gebruikt voor educatieve doeleinden is ethisch laakbaar. De code van de museumvereniging verplicht musea om bij het omgaan met menselijke resten de belangen en de overtuigingen van de gemeenschap en de religieuze groep waartoe de persoon behoorde te respecteren. Ze moeten worden „geëerbiedigd” (artikel 3.7 en 4.3).

Daarom schreef ik een brief aan de museumleiding, in de veronderstelling dat de vitrine met het overleden kind een vergissing was. Dit bleek niet het geval: „Wij merken dat we vooral kinderen dankzij dit middeleeuwse meisje mee kunnen voeren naar vroegere tijden en bewustzijn kunnen bijbrengen dat leven, opgroeien en vrijheid niet vanzelfsprekend zijn. Ik begrijp dat u een andere mening bent toegedaan, maar wij vinden dat ons beleid hieromtrent weloverwogen is en past binnen de ethische kaders die de Nederlandse musea hanteren.” Het zou je dochter maar wezen.

Vernederend in beeld

Respect is evenzeer nodig voor medemensen voor wie je minder sympathie hebt. In Kamp Amersfoort worden museumbezoekers geconfronteerd met een film op een groot scherm waarop ‘foute’ Nederlanders staan te douchen in het kamp, na de oorlog. De camera is gericht op hun genitalia. Het zijn de enige bewegende kampbeelden die over zijn. Voor het museum is dat een reden om het korte stukje film bijna doorlopend af te spelen.

Mijn protest haalde niets uit want de publieke vernedering van de mannen had (vond men) educatieve waarde: „Het is een van de weinige beelden waarmee NMKA kan laten zien dat ook na de bevrijding de omstandigheden in het ”Foute Kamp” verre van goed waren.” In het kader van de seksuele vernedering en uitbuiting (RD 14-10) in kampen na de oorlog die dit jaar aan het licht is gekomen, moet het focussen via de camera als een bewust vernederende daad worden opgevat. Jaarlijks bekijken talloze scholieren, ook reformatorische, deze beelden.

Principieel

Waar zijn de protesten? Als op het scherm in Kamp Amersfoort een familielid te zien was, zouden de meeste Nederlanders dit weerzinwekkend vinden. Ook zonder Bijbel. Het minste wat we voor het gestorven tienermeisje en de overleden mensen uit het concentratiekamp kunnen opbrengen, is respect voor hun waardigheid en privacy. Dat betekent: de film de prullenbak of het archief in. En: een christelijke (her)begrafenis voor het meisje van Loevestein.

De Bijbel en de christelijke traditie zijn duidelijk. Genesis (1:26) leert dat de mens naar Gods beeld is geschapen. De waardigheid van het lichaam is hiermee verbonden. Bij weldenkende mensen roept openbare naaktheid schaamte op, zoals bij Adam en Eva na de zondeval. Het eerste wat ze deden, was hun naaktheid bedekken en zich verborgen houden (Genesis 3:7-10).

Cham bekeek zijn vader in diens kwetsbare naakte toestand en de Bijbel veroordeelt dit als een schandelijke daad. We moeten de naaktheid van onze medemens niet willen zien. Sem en Jafeth gaven het goede voorbeeld. „Toen namen Sem en Jafeth een kleed, en zij leiden het op hun beider schouderen, en gingen achterwaarts, en bedekten de naaktheid huns vaders; en hun aangezichten waren achterwaarts gekeerd, zodat zij de naaktheid huns vaders niet zagen” (Genesis 9:23).

Augustinus

En het middeleeuwse meisje? In zijn boek ”Over de zorg voor de doden” geeft de kerkvader Augustinus een samenvatting van wat de Schrift hierover zegt. Hij verwijst naar de begrafenissen en de zorg voor de beenderen van de aartsvaders in Genesis. De dood is een verschrikkelijk gevolg van de zondeval. Onbegraven blijven is altijd een zaak van vernedering. Daarom hingen de Filistijnen de dode lichamen van Saul en Jonathan op bij het dorpsplein van Beth San.

God zégende het land toen de lichamen begraven werden (2 Samuël 21:14). Tobias uit het apocriefe boek Tobit werd geprezen voor het begraven van de doden. Na de kruisiging werd het lichaam van Christus zorgvuldig en met respect bedekt en begraven (Johannes 19:38). Het begraven van de doden is een van de christelijke werken van barmhartigheid. Zorg voor de doden bevestigt het geloof in de opstanding: er komt een nieuw lichaam en Christus zal oordelen over wat we met ons lichaam op aarde gedaan hebben, hetzij goed, hetzij kwaad. Het besluit van de musea in Glasgow is dus een welkom begin, een schot voor de boeg van de tijdgeest.

Dit artikel is met toestemming van de auteur overgenomen uit het Reformatorisch Dagblad. De volledige bronvermelding luidt: Zuiddam, B.A., 2026, Museum hoort geen doden tentoon te stellen, Reformatorisch Dagblad 56 (185): 20-21 (artikel).

Voetnoten

  1. https://www.bbc.com/news/articles/c862yv953x04o.
  2. https://icom.museum/wp-content/uploads/2026/07/ICOM-Code-of-Ethics-for-Museums_2026_EN.pdf.
  3. https://www.bbc.com/news/articles/c3vnkely463o.
  4. https://www.sydney.edu.au/news-opinion/news/2024/04/04/museum-removes-ancient-body-parts-from-display.html.